Tilburgs Gregoriaans Koor

‘Missa de Beata Maria Virgine in Adventu’

 

Concert

St. Caeciliakerk, Berkel-EnschotIn het kader van de viering van het vijftigjarig jubileum geeft het koor op zondag 1 december 2019 om 16.00 uur een concert in de St. Caeciliakerk in Berkel-Enschot (toegang gratis). Op het programma staan uiteraard gregoriaanse gezangen. Gezangen ingebed in het werk ‘Missa de Beata Maria Virgine in Adventu’ van de renaissance componist Heinrich Isaac.

 

Uitvoering

Jan Janovcik

Tijdens het concert worden de gregoriaanse gezangen gezongen door de zangers van het Tilburgs Gregoriaans Koor; de meerstemmige delen door de Cantores Sancti Gregorii. De uitvoering staat onder leiding van Jan Janovcik, leider van beide ensembles.

 

Concertonderdelen

Rorate caeli

Het concert opent met de introitus van de vierde adventszondag ‘Rorate caeli’. In het gezang wordt de tekst van de profeet Jesaja verbeeld: ‘Dauwt hemelen van boven, en regent de gerechte’. De melodie klimt eerst omhoog en vanaf dat punt horen we in de tweede halfzin de heilzame regen vallen. De tweede zin volgt hetzelfde patroon, omhoog: het openen (aperiatur) van de aarde en op de aarde het kiemen (germinet) van het zaad.

De vaste gezangen ‘Kyrie’ en ‘Gloria’ zijn uit de negende mis; de mis voor Mariafeesten: ‘Cum jubilo’.

A summo caelo

Het graduale ‘A summo caelo’ van de vierde zaterdag in de advent bevat een passage uit psalm 18. In de berijming van Gabriël Smit luidt ze: ‘Haar opgang ligt ver aan het einde der aarde, haar kringloop valt stil aan het andere eind’. Een verbeelding van de wijsheid van de Moeder Gods. Opgang en loop worden weergegeven in een prachtige gedragen melodie.

Na het graduale volgt een meerstemmig cantus organalis omsloten door twee keer Alleluia.

Mittit ad virginem

Hoofdmoot van het middendeel van het concert zijn twee sequenties. De eerste is de sequentie ‘Mittit ad Virginem’. Het gezang opent met de zinsnede ‘Naar de Maagd zond hij geen ondergeschikte engel, maar kracht, zijn aartsengel, vriend der mensen’. De tekst is van de middeleeuwse filosoof en theoloog Peter Abélard en beschrijft in dichterlijke termen de rol van Maria in de verwezenlijking van de woorden in het Johannes-evangelie: ‘Het woord is vlees geworden’.

De tweede Mariale sequentie ‘Verbum bonum et et suave’ dateert oorspronkelijk uit de elfde eeuw en wordt alternerend gezongen, met drie gregoriaanse en twee cantus organalis verzen. In de tekst van de sequentie wordt Maria lof toegezongen aan de hand van elementen uit het oude testament, als de tempel van Salomon, de brandende braamstruik waarin God verscheen aan Mozes en rookzuil die de Israëlieten uit Egypte leidde.

Ave Maria

Na de sequenties wordt het offertorium van de vierde adventszondag ‘Ave Maria’ gezongen. Het wordt beschouwd als een van de oudste Marialiederen. In het openingswoord ‘Ave’ beeldt een aaneenrijging van noten een groetend gebaar uit. Op de woorden ‘Dominus’ en ‘benedicta’ heeft de anonieme componist muzikale guirlandes gevlochten.

De vaste gezangen ‘Sanctus’ en ‘Agnus Dei’ behoren, evenals het ‘Kyrie’ en ‘Gloria’, tot de mis voor Mariafeesten ‘Cum jubilo’.

Gaude Maria virgo

Het einddeel van het concert opent met de communio 'Ecce virgo concipiet', wederom met een tekst ontleend aan de profeet Jesaja. Let hier qua melodie op de woorden 'concipiet' en 'pariet' en op de liefelijke verklanking van de naam Emmanuel.

Dan volgen twee responsoria. Het eerste responsorium ‘Gaude Maria virgo’ is een Mariagezang uit de twaalfde eeuw, waarin Maria wordt verheerlijkt en aangeroepen als middelares tussen God en de mensen. Het Responsorium ‘Inviolata’ dat daarop aansluit bestaat uit korte eenstemmige (gregoriaanse) aanroepen tot Maria, afgewisseld met meerstemmige cantus organalis.

Het concert wordt besloten met een van de meest bekende en geliefde Mariagezangen uit het gregoriaanse repertoire, het ‘Alma Redemptoris Mater’.

 

Componist

Heinrich Isaac

Heinrich Isaac leefde in de tweede helft van de vijftiende en begin zestiende eeuw. Lange tijd vergeten, wordt zijn werk nu regelmatig uitgevoerd in concerten ‘oude muziek’. Zijn oeuvre omvat vele motetten, missen, liederen en instrumentale muziek. De missen van Isaac, ook de mis uitgevoerd in het TGK-concert, vormen een afwisseling tussen eenstemmige gregoriaanse gezangen en meerstemmige onderdelen (cantus organalis) uit het werk van Heinrich Isaac. Kenmerkend voor deze delen zijn lange melodielijnen.

 

Tilburgs Gregoriaans Koor

Tilburgs Gregoriaans Koor

Het zelf zingen en bestuderen van het gregoriaans is in de afgelopen vijftig jaar het kernelement van het Tilburg Gregoriaans Koor geweest. Het koor is in december 1969 ontstaan uit het kerkkoor van de Lucaskerk in Tilburg, als reactie op de vervanging van het gregoriaans in de liturgie door Nederlandse gezangen. Omdat vele kerkbezoekers dat als een gemis ondervonden is destijds door enkele zangers het initiatief genomen een gespecialiseerd koor op te richten om ervoor te zorgen dat het gregoriaans in de eredienst zou blijven klinken.

De muzikale leiding van een gregoriaans koor ligt in handen van de rector cantus. Die functie is ruim veertig jaar vervuld door de kerkmusicus Ko van Geldorp uit Eindhoven. Toen hij zich in 2015 om gezondheidsreden terugtrok, werd hij opgevolgd door Jan Janovcik, die in datzelfde jaar aan het conservatorium in Tilburg afstudeerde in de richting ‘oude muziek’.

De activiteiten van het koor, dat niet tot een parochieel verband behoort, omvatten per jaar ca. 25 uitvoeringen in het kader van een eucharistieviering in het weekend in kerken en instellingen in Tilburg en omgeving. Verder verzorgt het koor op verzoek de zang tijdens een kerkelijke uitvaart. Uit de reacties die het koor na een optreden ontvangt, blijkt hoezeer vele toehoorders geraakt worden door de sfeer die de gregoriaanse gezangen teweeg brengen.

Veel koren hebben het moeilijk, het ledenbestand vergrijst en jonge aanwas blijft, ondanks pogingen daarvoor te zorgen, uit. Dat geldt ook voor het TGK, waarvan de gemiddelde leeftijd van het ledenbestand boven de zeventig ligt. Dat komt de kwaliteit van de stemmen niet ten goede. Het koor heeft daarom besloten activiteiten na afsluiting van het koorseizoen 2019-2020 te beëindigen. Het jubileumconcert van 1 december is daardoor tevens een afscheidsconcert.

 

Cantores Sancti Gregorii

Cantores Sancti Gregorii

Het ensemble Cantores Sancti Gregorii werd in 2013 opgericht door Jan Janovcik als een experimenteel artistiek platform voor de uitvoering van oude muziek. Het ensemble is gespecialiseerd in sacrale en religieuze muziek met een speciale focus op het gregoriaans en de daardoor geïnspireerde polyfonie. De ‘Cantores’ erkennen de onuitputtelijke kracht van de inspiratie die te vinden is in schoonheid en traditie. Ze streven er naar sacrale muziek te presenteren in haar integrale liturgische context, haar ‘Sitz im Leben’, of dat nu in een concert is of tijdens een liturgische viering.

Het ensemble verenigt zangers die niet bang zijn om schoonheid te zoeken op onverwachte plaatsen en geeft ruimte aan zowel zorgvuldige studie en gebruik van historische bronnen, alsmede aan het instinctieve en onderbewuste in improvisatie en versiering. In de uitvoering van plainchant (gregoriaans) en middeleeuwse en renaissance polyfonie, muziek die werd geboren in gewelddadige tijden, streven de ‘Cantores’ naar een interpretatie die mannelijk en sterk, aards en intens is.